گزیده‌ی نوشته‌های ادبی

نام اثر:    عروسک كوكی
شاعر: فروغ فرخزاد
از مجموعه:  تولدی دیگر
تاریخ انتشار مجموعه شعر: ۱۳۴۳

  عروسک كوكی

بیش از این‌ها، آه ، آری
بیش از این‌ها می‌توان خاموش ماند

می‌توان ساعات طولانی
با نگاهی چون نگاه مردگان، ثابت
خیره شد در دود یك سیگار
در گلی بی‌رنگ، بر قالی
در خطی موهوم، بر دیوار

می‌توان با پنجه‌های خشك
پرده را یك‌سو كشید و دید
در میان كوچه باران تند می‌بارد

كودكی با بادبادك‌های رنگیش
ایستاده زیر یك طاقی
گاری فرسوده‌ای میدان خالی را
با شتابی پر هیاهو ترك می‌گوید

می‌توان بر جای باقی ماند
در كنار پرده ، اما كور ، اما كر

می‌توان فریاد زد
با صدایی سخت كاذب، سخت بیگانه
« دوست می‌دارم »

می‌توان در بازوان چیره یك مرد
ماده‌ای زیبا و سالم بود
با تنی چون سفره چرمین
با دو پستان درشت سخت

می‌توان در بستر یك مست، یك دیوانه،
یك ولگرد
عصمت یك عشق را آلود

می‌توان با زیركی تحقیر كرد
هر معمای شگفتی را
می‌توان تنها به حل جدولی پرداخت
می‌توان تنها به كشف پاسخی بیهوده
دل خوش ساخت
پاسخی بیهوده، آری پنج یا شش حرف

می‌توان یك عمر زانو زد
با سری افكنده، در پای ضریحی سرد
می‌توان در گور مجهولی خدا را دید
می‌توان با سكه‌ای ناچیز ایمان یافت
می‌توان در حجره‌های مسجدی پوسید
چون زیارت‌نامه‌خوانی پیر

می‌توان چون صفر
در تفریق و جمع و ضرب
حاصلی پیوسته یك‌سان داشت

می‌توان چشم تو را در پیله قهرش
دكمه بی‌رنگ كفش كهنه‌ای پنداشت
می‌توان چون آب در گودال خود خشكید

می‌توان زیبایی یك لحظه را با شرم
مثل یك عكس سیاه مضحك فوری
در ته صندوق مخفی كرد

می‌توان در قاب خالی مانده یك روز
نقش یك محكوم، یا مغلوب، یا مصلوب
را آویخت

می‌توان با صورتك‌ها رخنه دیوار را پوشاند
می‌توان با نقش‌هایی پوچ‌تر آویخت

می‌توان هم‌چون عروسك‌های كوكی بود
با دو چشم شیشه‌ای دنیای خود را دید
می‌توان در جعبه‌ای ماهوت
با تنی انباشته از كاه
سال‌ها در لابه‌لای تور و پولك خفت

می‌توان با هر فشار هرزه دستی
بی‌سبب فریاد كرد و گفت
« آه ، من بسیار خوش‌بختم »

با خود شبی به سیر و سفر رفتم
با سایه‌ام به گشت و گذر رفتم
با سایه گفتگوی من آن شب ادامه داشت
شب،
    با پیاله‌های پیاپی،
پایان نمی‌گرفت.
هر جام،
     جام خاطره‌ای بود.
در دل هزار پرسش و
     بر لب سکوت تلخ.
رفتیم رود را به تماشا
           که او تشست.
با اولین ستاره شب آغاز گشته بود.
با اولین پیاله
                شب ما.
شب ما را به سوی صبح،
سوی سپیده سحری می‌برد.
شب شهر خفته را،
خاموش زیر چتر سیاهش گرفته بود.
زاینده رود
  در دل مرداب می‌نشست
              که او برخاست
و دست‌های نحیفش را،
بر نرده‌های آهنی ساحل
آویخت
و سایه سیاه‌ش
بر روی آب‌های روان ریخت
بانگی ؟!
نه، ناله‌ای،
از سینه برکشید؛
و آن سکوت کامل ساحل را
آشفت
   - چونان نسیم،
    که برگ درختان را -
پنداشتی که زمزمه سایه،
در هیچ می‌نشست.
گفتی که واژه‌ها،
در حجم بی‌نهایت
نابود می‌شدند.
و باز هم سکوت.
گفتم
 - سکوت چیست ؟
  آری سکوت تو
  هرگز دلیل پایان نیست.
خندید.
    خنده ؟
       نه
که زهر خند خفته به لب بود.
این‌بار،
 گویی طنین صوت
می‌آمد
 از ژرفنای چاه شگرفی
مغموم
با واژه‌های درهم نامفهوم
 گفتی نه گفتگوست،
 که نجوایی.
 می‌گفت:
   گفتی سکوت ؟
   هرگز!
   گاهی سکوت، واژه گویایی‌ست
یک اسب شیهه می‌کشد و
                         سرنوشت ما،
 تغییر می‌کند.
 حاصل چه بود آن‌همه فریاد را
                                 که من؟
گر شیهه بود شیوم من
                             شاید
اما
شیون به هیچ کار نیامد
و سوگواری،
درماتم گلی که به گرداب برگذشت
 بیهوده.
آن شب که دست من،
 از دشت چید آن شقایق وحشی را

آن‌گاه
برگ درخت توت دم دستش را
    چید

 با من،
 دشتی پر از شقایق،
دشتی پر از شقایق وحشی بود.

آن‌گاه،
برگ درخت توت،
رها
بر آب،
می‌رفت
ما نیز،
بر ساحلی که خلوت و خاموشی،
 و پاسی از شبانه گذشته، رفتیم.
نه رفتنی مصمم،
 که گام‌های تفرج بود.
 - بی آن‌که قصد گردش و تفریحی -
 با مرد کشت سوخته‌ای،
     گرم گشت،
           می‌رفتم.
و انحنای گرده او،
پنداشتی که بار مصیبت را،
بر خویش می‌کشید.

پرسیدم‌ش که

 رود آن خشمناک رود
گفتی چه شد ؟
 به دامن مرداب‌ها نشست ؟

 ناگاه ایستاد
چشم‌ش به چشم خسته من افتاد
- بر دیدگان خسته خواب آلود-
می‌گفت:

 گفتی چه؟
رود ؟
آن خشمناک رود ؟

لختی سکوت کرد
سپس افزود:

 هیهات!
الحق که ما چه پست و پلیدیم؛
 و من،
    علی الخصوص
من رود پاک را،
در لحظه‌های خشم،
در ذهن خود به دامن مرداب برده‌ام
بیچاره من که خرمن عمرم را
 با دست خویشتن
در شعله‌های آتش خشمم نشانده‌ام.
بر کام ما نگشت و نکردیم
کاری که چرخ نگردد
این گرد گرد چرخ کهن گشت و
            کشت و
                     گشت
 ما روزهای معرکه در خواب بوده‌ایم

آن‌گاه می‌گریست،
      که من گفتم:

 این جای گریه نیست
 آرام گریه کن
که هق هق گریستن تو سکوت را

دیم صدای هق هق او اوج می‌گرفت
 گفتم:

بگذر ز گریه مرد
آن‌جا نگاه کن
آن پرخروش رود خروشنده
       اینک این، خاموش

 در پاسخم سرود:

 آری، شگفت رود!
 اما شگفت نیست ؟
آن پرخروش رود خروشنده‌ای
                     که در من بود ؟
 اینک: این در بطالت،
در یاس، در کدورت خود، تنها.
تابنده آفتاب،
 از ما دریغ داشت طلوعش را.
آیا
این خیل‌خواب درخور خرگوشان
از چشم خلق خیمه نخواهد کند؟

 آن‌گاه می فروش
 ما را به یک پیاله محبت کرد.
 در امتداد رود ما، گفتگوکنان،
                         رفتیم
گفتم:

 هنوز هم ؟
 شاید که آب رفته به جوی ‌آید

 خندید، یعنی،
 گیرم که آب رفته به جوی آید؛
 با آبروی رفته، چه باید کرد ؟

 می‌گفت:
  در سرزمین هرز
  سرشاخه‌های سبز
                       نمی‌روید
دیدم:
ایمان به ناامیدی بسیار خویش داشت، که ترسیدم.
از دور عابری،
 با سوزنک زمزمه‌ای،
گرم ناله بود
هر کاو نکاشت مهر و زخوبی
                            ] گلی نچید
 در رهگذر باد نگهبان لاله بود

گفتم:
    شب دیرگاه شد !
 دستان سایه جانب من آمد
یعنی، برو-که رخصت رفتن داد-
رفتم
درانتهای جاده نگاهم بر او فتاد
او بود، از روی نرده،
خم شده
روی رود

سپاس داریم فراگیری را

فراگیرید ساده‌ترین چیزها را.
برای شما كه اكنون فرصتی دست داده
یاد گیری هرگز خیلی دیر نیست
از الف‌با آغاز كیند، اما كافی نیست
با این حال آن را به‌خوبی فرا گیرید.
نگذارید دانستنی‌ها شما را دل سرد سازند.
از هم‌اكنون شروع كنید!
شما باید همه چیز را فرا گیرید!
سكان هدایت كشتی در دست شماست

دانش اندوز، جوینده علم باش!
تو كه در نوان‌خانه‌ای!
تو كه در بندی!
و تو كدبانوی خانه!
و مرد شصت ساله!
در اندیشه خانه مدرسه باش تو كه بی‌خانمانی!
بر فهم خود بیفزا تو كه از سرما می‌لرزی!
ای گرسنه به كتاب دست یاز
كه كتاب یك سلاح است ...

ای برادر، از سووال كردن مهراس
بر مراتب فضل خود قانع مباش
و به‌دان‌چه می‌دانی بسنده مكن
به خود بنگر! آن چه ندانی، ندانی
پیوسته بر دانش خود بیفزایید،
جهان بینی خود را وسعت بخشید!
انگشت ابهام خود را
بر روی هر موضوعی بنهید
و از خود بپرسید:
این موضوع از كجا آمده
و این مطلب از كجا آمده.

در ستایش آموختن

یاد بگیر، ساده‌ترین چیزها را !
برای آنان كه بخواهند یاد بگیرند،
هرگز دیر نیست.
الف‌با را یاد بگیر! كافی نیست ؛ اما
آن را یاد بگیر! مگذار دل سردت كنند !
دست به كار شو ! تو همه چیز را باید بدانی .
تو باید رهبری را به دست گیری .

ای آن كه در تبعیدی ، یاد بگیر !
ای آن كه در زندانی ، یاد گیر !
ای زنی كه در خانه نشسته یی ، یاد بگیر !
ای انسان شصت ساله ، یاد بگیر !
تو باید رهبری را به دست گیری .
ای آن‌كه بی‌خانمانی، در پی درس و مدرسه باش ای آن‌كه از سرما می‌لرزی ، چیزی بیاموز !
ای آن‌كه گرسنه‌گی می‌كشی ، كتابی به‌دست گیر!
این خود سلاحی ست.
تو باید رهبری را به دست گیری.

ای دوست ، از پرسیدن شرم مكن
مگذار كه با زور، پذیرنده‌ات كنند.
خود به دنبال اش بگرد !
آن چه را كه خود نیاموخته‌ای
انگار كن كه نمی‌دانی .
صورت حساب‌ات را خودت جمع بزن !
این تویی كه باید بپردازی‌اش .
روی هر رقمی انگشت بگذار
و بپرس: این ، برای چیست ؟
تو باید رهبری را به دست گیری .